Sveta Popelinova - Yabancıların çoğunun aklında Rusya genellikle üç şeyle ilişkilendirilir: Votka, kış ve matriyoşka (matruşka). Kendi adıma konuşacak olursam; birincisinden hiç hoşlanmam, ikincisini severim ve üçüncüsüyle de pek alakam yoktur. Votka, hakkında konuşulması ilginç bir konudur, belki ileride ele alırız. Kışa gelince, abartılmış şiddetiyle sizi korkutmak veya hayallerinizi bozmak istemem. O yüzden sonuncusunu seçtim.

Matriyoşka, 1900 yılında Paris'te düzenlenen uluslararası sergide 'Eşsiz bir oyuncak' olarak özel ödül almıştı. Batı dünyasında, ilk defa bir 'Rus' standında boy gösterdiği için her zaman Rusya ile özdeşleştirildi; o kadar ki sık sık Rusya'nın gayriresmi sembolü olarak kullanılır. Pekala, ama bu ne kadar doğrudur? Birazdan açıklayacağım ve sizden önceki pek çokları gibi siz de şaşıracaksınız.

Matriyoşka nedir? Özel olarak şekillendirilmiş ve boyanmış bir tahta bebektir; 3 ile 15 arasında değişen sayıda, kendisinin küçük kopyalarını (içiçe geçmiş şekilde) içinde saklar. Genellikle kopyalar tek sayıdadır. Bana 'Niye?' diye sormayın, cevap alamazsınız. İlk matriyoşkalar 'büyük' anne ve çeşitli yaşlardaki çocukları şeklinde yapılmışlardı.

Bugünlerde çeşitli şekillerde (koni veya silindir şeklinde olabilir) ve sayısız değişiklikte Matriyoşka bulabilirsiniz; ama asıl sınırsız olan, bebekleri boyarken yeni insanlar ve espriler bulan ressamın hayalgücüdür. Çeşitli Rus kiliseleri, Rus başkanları (her biri sanki halefini 'yemiş' gibi içine almak üzere), diğer siyasi kişiler ve manzaralar şeklinde matriyoşkalara rastlayabilirsiniz.

Size bu oyuncak hakkındaki bazı efsaneleri anlatayım. Ama bu aslında bir oyuncak mı? Bana sorarsanız, pek değil. Benim hiç oyuncak olarak bir matriyoşkam olmadı, diğer çocukların oyuncak kutularında da rastlamadım. Dahası Rus evlerinde de onu pek görmeyeceksiniz, hediye olarak verildiği durumlar dışında tabii. Bu bana garip gelmiyor, evinizde niye bulunsun ki?

Yabancılara hediyelik eşya satan satıcılara gidip soracak olsanız, matriyoşkanın eski tarihiyle ilgili hikayeler duyarsınız. Birisi, onun kadınların doğurganlığını ifade etmek için kullanılmak üzere bir Sibirya tanrısından (veya daha ziyade tanrıçasından) kaynaklandığını söyler. Mümkün görünüyor.

Daha canlı bir hayalgücü olanlar muhtemelen size Mısır piramitlerini hatırlatıp, firavunların da içiçe geçmiş tabutlarda gömüldüğünü anlatacaktır. Birinci versiyona göre inanması daha zor bir hikaye.

Ama hiç bir koşulda size matriyoşkaların bin yıllık veya birkaç yüzyıllık tarihinden bahseden hikayelere inanmayın. Bu genellikle kuyruklu bir yalan veya yaygın bir cehalettir. Matriyoşkaların gerçek hikayesi, bir taraftan hem çok daha kısa bir zaman dilimine aittir ve pek şaşırtıcı değildir hem de diğer taraftan bir çok gizemli yanı vardır ve şaşırtıcı boşluklarla doludur.

Matriyoşkaların tarihinde az çok belirgin yalnızca iki gerçek var. Birincisi, Rusya'daki tarihlerinin yalnızca 110 veya 120 yıl geriye gidiyor olması. İkincisi ise, matriyoşkanın hiç de Rus olmaması. Dünyadaki en akıllı kişi misiniz görelim, nerden geldiğini tahmin edin bakalım. Anavatanı JAPONYA'dır. Bu iki şey dışında kimse kesin bir şey bilmez.

Matriyoşkayı Rusya'ya getirenler olarak değişik kişilerin adı anılır. İsim hakkında da sayısız efsane vardır. Bu oyuncakların(!) ilk olarak Moskova yakınlarında, (ithalatçı tüccarlardan biri olduğu farzedilen) bir Rus tüccarın köyünde imal edildiği bilinir. Bu tüccarın sevgilisi ise Matrena adında çok güzel bir Rus köylü kızıymış. (Bu ismin sevimli şekilde söylenişi 'Matreşa'dır) Bu kızın adını tarihe geçirmek için, tüccar bu ismi oyuncağa vermiş. Ama bu bir efsaneden başka bir şey değil. Sevimli ve romantik, ama tam da bu yüzden tarihsel gerçekliği hakkında şüpheler oluşuyor.

Bu bebeği Rus elişçiliğine sokanlar arasında, çok ünlü bir Rus tüccar ve sanat patronu Morosov'un karısı da vardır.

Bu bebeğin kendi anavatanındaki köklerini bulmak belki çok daha iyi olacak. Ama Japon oyuncağın tarihi de pek açık değil. Güneşin doğduğu ülkedeki orijini ve varlığını çevreleyen sis perdesi, bütün doğu efsanelerinde olduğu gibi, kalın ve ulaşılmaz. Matriyoşkanın 'anne' ve 'baba'sı olabilecek çeşitli Japon eşyalarının adlarını burada size veremiyorum ama oyuncağın daha uzak akrabalarını araştırabiliriz.

Rus matriyoşkasının geleneksel olarak annesi olabilecek Japon oyuncağı; tahta bir çubuk olup küre şeklinde boyalı bir başı vardır. (Yandaki resimde sağ altta görülüyor) Benzerliklerini kıyaslamak için aile ilişkilerinden kullanacak olursak; adamın kendisi ile üvey annesi tarafından kuzeninin torununun torunu diyebiliriz. Bir diğeri ise, Japon asillerinin (bütün vecibelerini yerine getirerek gerçekleştirdikleri) çay içme adetinden sonra uğraştıkları geleneksel ve filozofik bir eğlence olarak değerlendirilen, değişik ebatlardaki 12 yumurtanın bir diğerinin içine konmuş halidir. Mütevazı bir yemekten sonra rahatlayıp dünyanın karmaşıklığı üzerine düşünmek için hoş bir yol. Bu eğlence 19. Yüzyılın ortalarında yapılmaya başlandı ve bunu kimin icad ettiğini kimse bilmiyor.
Yani muhtemelen matriyoşkanın büyük büyük babası, bu yumurtalardan yola çıkılarak, sahibine başarı ve mutluluk getirmesi için içiçe geçen bir dizi bebek şeklinde icad edilmişti. Günümüzde bunun benzerlerini Japon tapınaklarının bir çoğunda görebilirsiniz.

Ve bütün bu hikayeyi daha da karmaşıklaştırıp anlaşılmaz hale getiren nedir, biliyor musunuz? Bazı Japon tarihçiler bu Japon oyuncaklarının bir Rus keşiş tarafından icad edildiğine inanıyor. Buna ne dersiniz?

Bu yazı "Gazozağacı" adlı web sitesinden alınmıştır.